Osmanlı’larda eğitim ve öğretim - AsilTürk - Yüreği Vatan Sevgisi İle Dolu Herkesin Buluşma Mekanı

**Gakkos23** · 03-Mayıs-2011, 00:45

OSMANLI’LARDA EĞİTİM VE ÖĞRETİM

İslâm ülkelerindeki ilmî hayatin gelişmesinde XI. asrin müstesna bir yeri vardır. Zira bu asırdan itibâren sistemli bir egitim ve ögretim mahalli olarak medreseler

halkın kültürel ve dinî anlayış bakımından yetişip gelişmesinde faal bir rol oynamaya başladılar. Osmanlılar döneminde ise medreseler

hem program

hem de mimarî sahada büyük bir yenilik ve ilerleme kayd ettiler. Bu bakımdan

Osmanli şehirlerinin fizikî gelişmesinde de medreselerin önemli bir yeri oldugu söylenebilir.
Osmanlılar

medrese egitimi ve dolayısıyla ilim ve bu sahanın adamlarına değer verdiklerinden

bunların tahsil ve egitim konusunda karsılaşabilecekleri her türlü sıkıntıyı ortadan kaldırmaya çalışmışlardı. Bu devlette ilim ve mensuplarına itibar edilip saygı gösterildiği için Iran

Turan

Horasan

Dağıstan

Hindistan

Buhara

Haleb

Sam

Mısır ve Karaman gibi birçok İslâm ülkesinden bilginler Istanbul'a akın etmisti. Bu akın sebebiyle devletin merkezi olan Istanbul

yavaş yavaş İslâm dünyasının ilim merkezi haline gelir.
Osmanlılar

medreselerdeki egitim ve ögretim faaliyetlerini vakiflar vasitasiyla devam ettirdiler. Fatih Sultan Mehmed'in

Istanbul'u feth eder etmez "Sahn-i Seman" medreselerini tesis ettirmesi ve bunların giderlerini sağlamak için vakıf kurmasından sonra

devlet merkezi oldugu gibi ilim merkezi haline de gelen İstanbul’da basta hükümdarlar olmak üzere sultanlar

vezirler

ilim adamları

bazı saray mensupları ve maddî durumu iyi olan halk tarafindan pek çok medrese insa olunmuştu. Yalnız Mimar Sinan’ın bas mimarlığı sırasında İstanbul’da insa edilen medreselerin sayısı

6'si Süleymaniye medreseleri olmak üzere 55'i bulmaktadır. XVII. asrin son çeyreği başında ise İstanbul’daki medrese sayısının 126'ya ulaştığı görülmektedir. Fetihten XIX. asra kadar İstanbul’da insa edilen medrese sayısı 500'ü aşmaktadır. Ancak bunların büyük bir kısmı yangın ve deprem gibi tabiî afetlere maruz kalarak yıkılıp yok olmuş veya terk edilmiştir.
Orta ve yüksek ögretimi gerçekleştiren Osmanli medreselerinin ilki

Orhan Gazi tarafindan 731 (1330) tarihinde İznik’te açılmıştı. Orhan Gazi

bu medrese için vakiflar kurmuştu. Geliri

medrese

müderris ve talebeye tahsis edilen vakıf köyler

her türlü "Tekâlif-i Örfiyye"den (Örfî vergiler) muaf idiler. Nitekim Orhan Gazi'den çok daha sonraki tarihlere uzanan 27 Cemayizelevvel 1136 (23 Subat 1724) tarihli bir "arz" (arşiv belgesi)

İznik’e bağlı Kozluca Köyü'nün

adi geçen medreseye vakfedildiğini göstermektedir.
İlk dönem Osmanli ilim hayati hakkında bilgi veren D'Ohsson'a göre Osmanli Devleti'ndeki ilmî faaliyetler

daha Osman Gazi döneminde başlamıştı. O

bu konuda su bilgileri vermektedir: "Osman Gazi

Sögüt'te yeni imparatorluğun temelini atarken hazine ve silah ile beraber ilmî ve kültürel faaliyetlere karşı da gayet müteşebbis idi. İlmî yönden ilerlemeyi ve en azından eski medreseleri oldukları gibi muhafaza etmeyi arzu ederdi. Veliahdı ve oğlu Orhan Gazi

İznik’te imparatorluk camiini yükseltirken orada bir de

bir asri mütecaviz bir zaman boyunca Osmanli medreselerinin en yükseği olarak bakılacak olan bir medrese yaptırdı. Yeni kurulmus (731/1330) ve kendi ismi ile adlandırılmış olan bu medresenin idaresi

İslâm âlemindeki diğer bütün medreseler gibi müderris titri altında Şeyh Davud-i Kayseri’ye verildi."
İznik

bir ilim merkezi olarak önemini XV. yüzyılda da korumuş ve bu yüzden şehre "âlimler yuvası" unvanı verilmişti. İznik Medresesinin yetiştirdiği ünlü âlimlerden biri de Osmanlıların ilk Şeyhülislâmı Molla Fenarî'dir. Osmanlıların

ilk bir buçuk asır içinde yaptırmış oldukları medreselerin derece ve sınıf itibariyle en mühimleri İznik

Bursa ve Edirne'de idi. Devletin kurulusu esnasında İznik Medresesi

beyliğin birinci sınıf medresesi idi. Bu medresede yapılan egitim ve görülen ögretimin derecesi hakkında kesin bir bilgiye sahip olmamakla beraber

müderrisliğine (Ögretim Üyeligi'ne) tayin edilmiş olan şahıslar

bunların hayatları ve eserleri

dolayısıyla ilmî kapasiteleri tedkik edilecek olursa bu medresenin oldukça yüksek seviyede bir egitim ve ögretim kurumu oldugu düşünüle bilir. Gerçekten Kahire'de ihtisasını yapıp memleketine dönen ve orada birçok talebe yetiştiren Davud-i Kayseri (öl. H. 751/M. 1350)'nin şöhretini duyan Orhan Gazi

onu Kayseri'den getirterek İznik’te yaptırdığı medreseye müderris olarak tayin eder. İznik medresesinin ilk müderrisi olan Davud-i Kayserî

Muhyiddin Arabî'nin üvey oğlu Sadreddin Konevî'nin halifelerinden tefsir sahibi ve Muhyiddin Arabî'nin "Fusûsu'l-Hikem" adli eserini şerh eden Kemaleddin Abdurrezzak el-Kâsî (öl. 1329)'nin halifesi olup yüksek tahsilini Mısır’da yapmıştı. Davud'un halefleri olan Taceddin el-Kürdî ve Alaeddin el-Esved de devrin büyük bilginleri arasında sayılıyorlardı. Bu nokta göz önünde tutulursa İznik Orhaniye medresesini yüksek seviyeli egitim ve ögretim veren bir müessese olarak kabul etmek gerekir.
Bursa’nın fethinden sonra orada da medreseler kurulur. Bundan dolayı İznik ikinci dereceye inerek Bursa'daki Sultan Medresesi birinci dereceyi alır. Orhan Gazi'den sonra oğlu Murad (Murad Hüdâvendigâr)

Bursa Çekirge'de eski Kaplıca civarında bir cami

medrese ve imaret yaptırarak

bu konuda babasından aşağı olmadığını göstermişti.
Yıldırım Bayezid

Hisar dışında bir cami ve medrese yaptırmakla Bursa’nın bir ilim ve irfan merkezi haline gelmesini ve şehrin hisar dışına tasması ile genişlemesini sağladı. Çelebi Sultan Mehmed'in Bursa'da kurdugu medrese

diğerlerine nazaran ayrı bir hususiyete sahiptir. "Sultaniye Medresesi" denilen bu tahsil kurumunda ilk müderris Mehmed Sah Efendi (öl. 839/1435)'dir. Molla Semseddin Fenarî'nin oğlu olan bu zatin ilk dersinde öğrencilerden başka Bursa’nın belli başlı âlimleri de hazır bulunmuş

yeni müderris Mehmed Sah Efendi de medreselerde okutulan ilimlere dair sorulan suallere cevap vermişti. Sultaniye müderrislerinin

böyle umumî sekilde ders vermeleri bir gelenek haline gelmiştir. Bilhassa Bursa Sultan iyesi kurulduktan sonra İznik medresesi

ikinci dereceye düşmüştü. Buna karşılık bir ilim merkezi olarak Bursa ilk sıraya yükselmişti. Bu durum

Sultan II. Murad'in Edirne'de Üç Şerefeli Camii yanındaki Saatli medresesini kurana kadar devam eder. Edirne devlet merkezi olduktan sonra II. Murad zamanında 841 (1437) yılında başlanarak bazı arizalar sebebiyle 851 (1447) senesinde tamamlanan Üç Şerefeli Camii yanındaki medrese ile Dâru'l-Hadis

o tarihte Osmanli ülkesindeki medreselerin üstünde yer aldı. Böylece

Bursa'daki Sultaniye Medresesi

gerek egitim ve ögretim

gerekse tahsisatı bakımından ikinci dereceye düştü. Üç Şerefeli medrese müderrisine o tarihe kadar hiç bir medrese ögretim üyesine verilmeyen yüz akça yevmiye verildi. Hâlbuki bundan önce İznik medresesi müderrisinin yevmiyesi otuz

Bursa'daki Sultan Medresesi müderrisinin ise günde (yevmiye) elli akça idi.
Görüldüğü gibi Bursa’nın fethinden hemen sonra orada da çeşitli medreseler kuruldu. Şuurlu ve ne yaptığını bilen bir politika sonucu sınırları yavaş yavaş genişleyen Osmanli Devleti'nde

pek çok devlet ricali

mektep

medrese

imaret ve cami gibi farklı sahalara hizmet veren kurumları açmakta adeta birbirleri ile yarışıyorlardı. Örnek olması bakımından sadece Istanbul'un 1453 yılındaki fethinden sonra Fatih'in yaptıklarını vermek istiyoruz. Buna göre otuz yıllık hükümdarlığı döneminde basta Istanbul

Bursa ve Edirne olmak üzere devletin çeşitli şehirlerinde 85'i kubbeli olarak 300 kadar câmi 57 medrese

59 hamam

29 bedesten

çeşitli saraylar

hisar

kale

sur ve köprüler yaptırdığı görülmektedir. Bunların çoğunun zamanla yıkıldığına da işaret etmek gerekir.
764 (1363) tarihinde Edirne'nin fethinden sonra

Rumeli'deki fetihlerin daha sağlıklı ve basarîli olabilmesi için devlet merkezi buraya nakledilir. Edirne'nin devlet merkezi olması

burada da medreselerin hızla açılıp çoğalmasına sebep olur. Zira biraz önce de görüldüğü gibi herkesten önce devletin başında bulunanlar

bulundukları yerlerde egitim kurumu açmayı bir gelenek haline getirmişlerdi. Böyle bir anlayıştan dolayıdır ki

hemen her zaman devlet merkezinin bulunduğu yer

ilmî faaliyetlerin en çok yoğunlaştığı merkez oluyordu. Nitekim Istanbul'un fethi ve devletin merkezi haline gelmesinden sonra Fatih Sultan Mehmed tarafindan yaptırılan "Sahn-i Semân" medreseleri ön plana geçtiler. Fatih Kanunnâmesinde "Sahn-i Semân" diye meşhur olan medreselere vakfiyesinde "Medâris-i Semâniye" denilmektedir.
Fatih külliyesi kurulunca sekiz büyük medreseye "sahn" adi verilmişti. Bu tabiri her ne kadar ilk tomar Arapça vakfiyede bulamıyorsak da Fatih'in tashihinden ve külliye müderrislerinin tetkikinden geçen meşhur kanunnâmede bu tabiri görüyoruz. O halde bu tabir

Fatih'ten günümüze kadar gelmektedir. Fatih külliyesi büyük medreselerinden her birini mâna itibariyle birer fakülte sayabiliriz. Vakfiyelerinde buralara aklî ve naklî ilimlerde mütehassıs müderrislerin (profesör) tayin olunacağı açıkça belirtildiğine göre buralarda tip

fıkıh (İslâm hukuku)

hey'et (astronomi) ve ilâhiyat okutuluyordu. Bu büyük medreselerin odalarında birer yüksek ilim talebesi (danismend) oturuyordu. Bunlar

seviyesi yüksek dersleri okuyunca branşlarına göre daha sonra hekim (doktor)

fakih

fen adamı

maliye ve devlet memuru oluyorlardı. Bu sahn medreselerine musila-i sahn olan Tetimmeler de

adeta bugünkü lise tahsilini bitirerek geldiklerine göre Semaniye Medreselerine alem olan sahn tabiri yüksek bir tahsil derecesini gösteriyordu.
Osmanli medreselerindeki egitim ve ögretim usulü

diğer İslâm devletlerinde olduğu gibi bir metot takip etmis olup

medreselerin sayıları arttıkça bunlar da derece ve sınıflarına göre bir düzene tabi tutulmuşlardı. Bunun içindir ki ilk defa Sultan II. Murad

daha sonra da Fâtih Sultan Mehmed tarafindan medreselerin bir sınıflandırılmaya tabi tutulduğu görülür. Fatih medreselerinin (Sahn-i Semân) yapılması

Osmanli ülkesindeki medrese teşkilâtı için bir yenilik sayılmaktadır. Onun için kısa ve özet bir sekilde de olsa bu medreselerden bahsetmek istiyoruz.
Fatih'in kanunnâmesinde "Sahn-i Semân" diye adlandirilan medreselere "Semâniye medreseleri" de denilmektedir. Fatih Sultan Mehmed

Istanbul'u feth ettikten sonra

İmparator Jüstinyen'in esi Teodora tarafindan yaptırılan Havariyûn kilisesi yerine câmi yaptirir. Daha sonra câminin dogu ve bati kısmına "Sahn-i Semân" denilen sekiz medrese yapti ki

bunlar yüksek tahsil içindi. Bunların arkalarında da "Tetimme" adi verilen ve sahn medreselerine ögrenci yetiştiren sekiz medrese daha yaptirir. Vakfiyedeki bilgi ve Âli'nin kaydina göre burasi Istanbul'un ortasina denk geldigi için buraya sahn denmistir. Tarihî rivayetlere göre bu medresenin programini Vezir Mahmud Pasa ile matematik ve astronomi âlimi Ali Kusçu tertip etmislerdir. Dördü câmiin dogu kisminda

dördü de bati tarafinda bulunan bu medreselerden her birinin ondokuz odasi vardi. Sekiz müderristen her birinin birer odasi ve elli akça yevmiyesi vardi. Ayrica

beser akça yevmiye ile bir oda

ekmek ve çorba verilmek üzere sekiz medreseden her birine birer "muid" (asistan) verildi. Her medresenin onbes odasina ikiser akça yevmiye (burs

kredi)

imâretten ekmek ve çorba (yemek) verilmek üzere birer "danismend" konuldu. Geri kalan iki oda da kapicilarla ferras denilen temizlik isçilerine tahsis olundu.
Sahn medreselerinin arka taraflarinda yüksek tahsile

yani Sahn-i Semân medreselerine danismend yetistirmek üzere "Tetimme" veya "Musila-i Sahn' ismiyle sahn medreselerinden küçük olarak sekiz medrese daha insa edilmisti. Bu medrese

derece itibariyle orta tahsil seviyesinde idi.
Sahn medresesi talebelerine danismend

Tetimme talebesine de Suhte (galat olarak softa) deniyordu. Tetimmelerden her hücreye üç ögrenci konmustu. Bu odalardan her birisine ihtiyaçlarina sarf edilmek ve mum parasi olmak üzere 5'er akça tahsis edildigi gibi yemekleri de imâretten veriliyordu.
Bilindigi gibi egitim ve ögretim

hiç bir devletin vazgeçemeyecegi bir mecburiyettir. Bununla beraber her devlet

vatandasini

kendi sartlari

ihtiyaçlari ve ileriye dönük hedeflerini gözönünde bulundurarak yetistirmeye çalisir. Osmanli Devleti de vatandasini kendi durum ve sartlarina uygun bir sekilde yetistirmeye gayret etmistir. Bu gayenin tahakkuku için de egitim ve ögretim müesseseleri kurmustur. Devletin kurulusu ile baslayip

yikilisina kadar çesitlenerek gelisen bu müesseseler

devlet ve çogunlukla vakiflar vasitasiyla kuruluyorlardi. Bu müesseseleri

klasik ve yeni diye iki gruba ayirabilecegimiz gibi

örgün ve yaygin egitim müesseseleri diye de ayirmak mümkündür.
ÖRGÜN EGITIM MÜESSESELERI
Bu müesseseler

belirli yas ve bilgi seviyesindeki insanlari

yine belirli zaman ve disiplinlere göre yetistirmek üzere kurulmuş bulunan müesseselerdir. Bu kuruluslarin

sivil ve askerî olmak üzere iki sahada sekillendiklerini görüyoruz. Bir bakima

özel egitim ve ihtisas konusuna girdigi için askerî müesseseleri daha sonraya birakip sivil egitim kurumlarindan bahsetmek istiyoruz. Bu arada

yaygin egitim müesseseleri diyebilecegimiz

câmi ve tekke gibi kurumlardan bir önceki ciltte bahsedildigi için burada bunlara temas edilmeyecektir.
Kaynak: Osmanli tarihi

**Dinçer** · 03-Mayıs-2011, 00:56

Bilgi ve paylasim icin tesekkür ederim Allah (c.c) razi olsun. AEO.

**Gakkos23** · 03-Mayıs-2011, 01:01

Teşekkürler Erdinç bey sağol.Allah sizden de razı olsun.Aeo

Konu Bilgileri
	Konu Başlığı Osmanlı’larda eğitim ve öğretim	Konudaki Cevap Sayısı 2
	Şuan Bu Konuyu Görüntüleyenler	Görüntülenme Sayısı 135

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

Farkli Bir Ses, Farkli Bir Nefes / 24 Saat Kesintisiz Türk Müzigi

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)