Bilindigi gibi en eski çaglardan bugüne kadar bütün toplumlar ve toplumlari yöneten hükümdarlar devlet islerini görürken danismak istisare etmek alip uygulayacaklari kararlari topluma benimsetmek alinacak neticelerin sorumlulugunu paylasmak en dogru olani yapmak ve benzeri sebeplerle danismanlar edinmek ve daha önemlisi kurullar olusturmak ihtiyacini hissetmislerdir. Günümüzde temsili parlamenter sistemle en gelismis seviyesine varan bu olgu gerek Batili gerekse Dogulu toplumlarda kökü en eski çaglara uzanan bir geçmise sahiptir. Biz bu çalismada yalnizca Orta Asya Türk devletlerinin devlet meclisi olan “Toy”u ele alacagiz.
“Toy” kelimesi “meclis-toplanti” “Devlet Meclisi” anlamina gelmektedir1. Kelimenin bir diger ve yaygin anlami da bayram2. ziyafet ve eglenceli yemeklerdir3. Mogollarin Gizli Tarihi isimli eserde yer alan “Dügün dogum evlenme ve buna benzer hallerde tertiplenen meclis” seklindeki ifade de Toy’un degisik vesilelerle toplanan bir meclis oldugu yolundadir4. Ancak “Toy” devlet islerinin görüsüldügü ve daha sonra yenilip içilip eglenilen bir festival niteliginde olsa gerektir. Hükümdarlar tarafindan yilin belirli günlerinde hükümdarlik alameti olarak devlet ileri gelenlerine ve halka verilen ve resmi bir niteligi olan ziyafettir5.
Bunun yani sira toy kelimesiyle ayni anlama gelen “Kurultay” kelimesinden de söz etmemiz gerekir. Mogolca toplanmak bir araya gelmek anlamindaki “khuril khural-khuri kuril” köküne6 yine Mogolca “tai” ekinin ilave edilmesiyle türetilmis bir terim olan kurultay kelimesi zamanla Türk devlet meclisi “toy”un yerini almistir. XIII. yüzyilin ortalarindan itibaren kaynaklarda geçmeye baslayan bu kelime toy yerine kullanilmaya baslanmis toy ise yemekli eglence için kullanilir olmustur7.
Toy geleneginin asli olan ilk meclis ya da toplantilar Asya Hun Imparatorlugu’nda Mao-tun dönemine kadar geriye uzanmaktadir. Mao-tun devrinde (M.Ö. 209–174) dini ayinlerin yapildigi halkin nüfusunun ve hayvan sayisinin belirlendigi ve devlet islerinin görüsüldügü üç büyük toplanti yapilmaktaydi8. Hsiung-nu Devleti’nin Shan-yü (veya Tan-hu) denilen hükümdarlari karargâhlarinda yilda üç defa birinci besinci ve dokuzuncu aylarda veya baska bir deyisle yilbasi ilkbahar ve güz mevsimlerinde bu toplantilari gerçeklestirmekteydi. Bütün bu toplantilar yapildiklari ayin besinci günü olan “wu” günü yapilirdi9.
Kabile reislerinin katildigi bu toplanti bir festival olup eglenilirdi fakat ayni zamanda atlari kurban verilir ibadet edilirdi. Ögel bu toplantida küçük kurultayin da yapildigini belirtmektedir10.
Besinci ayda yani ilkbaharda (altinci ayda) Lung-ch’eng’da (Ongkin Irmagi vadisinde Karakum sehrinde) yapilan toplanti digerine göre daha önemliydi. Çünkü bu toplantida bütün prens ve kabile reisleri toplanir atalara yere ve göge kurbanlar verilir ibadet edilirdi11. Yine bu toplantida bütün büyük devlet isleri de görüsülürdü ki bu da ilkbahar toplantisinin önemini artirmaktaydi. Burada görüsülen baslica konular sunlardi: Askeri stratejik meseleler dis politikayla ilgili isler elçi kabulleri yeni hükümdar (Shan-yü) seçimi12. Bu toplantiya prenslerin yani sira devletin ileri gelen memurlari ve Hsiung-nu Devleti tâbiyetinde bulunan beyler katilirlardi. Bu katilmanin baslica sebebi devlete olan sadakatin sürdügünü göstermekti. Aksi bir davranis isyan anlamina gelmekteydi13.
Hsiung-nu Devleti’nde yapilan üçüncü önemli toplanti ise sonbaharda Tai-linde yapilanidir. Savas ve sayim kurultayi da denilebilecek bu toplantida ahali ve atlarin sayimi yapilir ve savas karari görüsülürdü.
Toplantinin bu sekilde yapilmasinin sebebi bu mevsimde atlarin yetisip güçlenmis olmasi ve Çin’de harman mevsimi olmasi dolayisiyla Hunlar’da bu bölgeye dogru savas hareketlerini basladigi bir mevsim olmasiydi14.
Hunlarin yani sira diger bütün Türk devletlerinde de bu tür toplantilarin yapildigini meclislerin toplandigini görüyoruz. Göktürklerde de bu toplantilardan yapilmaktaydi. Yilin besinci ayinda ilkbaharda yapilan ve halkin da katildigi toplanti yine en önemlisiydi. Bu toplantilar ayni zamanda bir bayram gibi kutlamalara sahne olur at yarislari yapilir sarkilar söylenir kimiz denilen içki bol miktarda içilirdi15. Bu toplanti vesilesiyle kurulan mecliste de devlet isleri görüsülür yeni hakan seçimi yapilir hatta iktisadi ve kültürel meselelere çözüm bulunurdu16.
Uygurlarin da buna benzer devlet islerinin görüsüldügü meclisi bulunmaktaydi. Öteki bütün Türk devletlerin de meclisi vardi. Atilla zamaninda Hun Devleti’nde siyasi hayatta nüfuzlari büyük asillerin olusturdugu bir istisare meclisi devletin yönetiminde önemli söz sahibiydi17.
Tabgaç Devleti’nde böyle bir devlet ve nazirlar meclisi Hazar Devleti’nde “Ihtiyarlar Meclisi” Peçeneklerde “Komenton” denilen önemli kararlarin alindigi meclis ve Tuna Bulgar Devleti’nde “Millet Meclisi” bulunmaktaydi18.
Oguz Türklerinde de ayni amaçla Toy’lar düzenlendigini görüyoruz. Bu toylar bir eglence ve yemekli ziyafet oldugu devlet islerinin görüsüldügü meclisler niteligindeydi19. Devlete bagli bireylerin de bir sadakat göstergesi olarak katildigi bu törenler Oguzlarin içtimai ve siyasi hayatinda önemli bir yer tutuyordu. Oguzlar yine “Tirnek” (Dernek) ya da Kenges Toyu denilen meclisleri çesitli vesilelerle toplar kararlar alirlardi20. Oguz toylarini digerlerinden ayiran bir diger özellik de yemekten sonra davetlilerin misafir bulunduklari evi yagma etmeleridir. Buna (Han-i Yagma) denilmekteydi. Arap gezgini Ibn-i Faldan Seyahatnamesi’nde Oguz toylarina bey ve komutanlarin yani sira halkin da katildigini belirtmektedir ki bu da diger Türk devletleri meclislerinin hepsinde görülen bir özellik degildir21. Örnegin Tabgaç Devleti’nde meclise yalniz nazirlar Atilla Hun Devleti’nde asil beyler katilabiliyordu. Ancak bu toplantilarin festival kisimlarina hangi devlette olur ise olsun halkin katilmadigini söylemek yanlis olur. Bütün bu toplanti ve meclisler Hsiung-nu Devleti’nden itibaren Orta Asya kökenli Türk devletlerinde görülmektedir. Isim ve niteliklerinde bazi farkliliklar olmakla birlikte (Örnegin Atilla Hunlarinin meclisi aristokratik bir nitelik tasir Tabgaç Devleti’nde ise bakanlar kurulu seklindedir.) Türk devletlerinde danismanin en genis sekliyle bulundugu22 ve bu amaçla kurul ve meclisler (Toylar) olusturuldugunu görüyoruz.
Toy’un Devlet Teskilati Içindeki Yeri
Bilindigi gibi Orta Asya Türk devletlerinde hükümdarlar Tan-hu (Shanyü) Kagan Han Yabgu Idi-kut Ilteber gibi unvanlar tasir ve devlet baskani olarak devlet teskilatinin en üstünde yer alirlardi23. Han’in baslica görevleri devleti düzenlemek varligini korumak ve sürdürmek halkin refahini saglamak ve devletin sinirlarini genisletmek olarak tanimlanabilir24. Han bütün bunlari yaparken eski Türklerde kanun demek olan “Töre” ye (Törü) uymak zorundadir. Törenin kaynagi ise “halk han ve kurultay” dir25. Bu bakimdan Han yüksek ve tek otorite olmakla birlikte töreye –yani halka ve kurultaya- bagli olmak zorunda idi ki bu bize Türk devletlerinin birer mesrutiyet olduklarini göstermektedir. Hakan seçiminin Toy tarafindan yapilmasi ve hanligin kabul edilerek mesrulastirilmasi da bunu göstermektedir.
Iste devlet meclisi Toy handan sonra devletin iç ve dis bütün sorunlarinin görüsülüp kararlastirildigi yüksek bir kurul organdir26. Han Toy’un aldigi kararlarin hepsine uymak zorunda degilse de onun kararlarini dikkate almak zorundaydi. Kimi zaman Toy hanin uygulamalarini kabul etmeyebilirdi. Mesela Göktürk Devleti’nde Bilge Kagan’in (716–834) sehirlerin surlarla çevrilmesi ve Budizm ve Taoizm’in kabul edilmesi istekleri Toy tarafindan reddedilmistir27. Hakanin Toy’u toplamama gibi bir yetkisinin olup olmadigi belli degildir. Devlet meclisinin toplanmasi bir gelenek halinde otomatik olarak yilin belirli aylarinda oluyordu. Hsiung-nu Devleti’nde her yilbasi ilkbahar ve son baharda kurultay toplaniyordu. Ancak hakan kendine bagli beyleri “ok” göndermek suretiyle “okucu” denilen görevlileri ile davet ederdi28.
Toy’un Üyeleri:
Toy’a katilanlara “Toygun” denilmekteydi. Kelime “Toy”a birlik topluluk veya topluluk üyesi anlamina gelen “Gun” ekinin eklenmesiyle meydana gelmistir29. Bir devlet meclisi olan Toy’a basta hakan olmak üzere hakanin karisi Hatun (Katun) Ayguci veya Üge prensler ve buyruklar ile sadapit apa erkin tudun ilteber denilen beyler katilmaktaydi. Ancak Toy üyelerinin tam sayisi hakkinda kesin bilgi bulunamamaktadir.
Toy’un üyelerinden olan Hatun (veya Katun) hanin asil karisidir. Bu bakimdan asil bir aileden ve Türk olmasina özen gösterilirdi. Devlet islerinde Hatunlar da söz sahibi idiler devlet meclislerine katilirlardi. Ayrica elçilerin kabulünde hazir bulunur harp meclislerine istirak ederek fikirlerini söyler devletin iç ve dis politikasinda düsüncelerine önem verilirdi30.
Ayguci da (Üge) Toygunlar arasindaydi. Hükümetin baskani olan Aygucilarin Toylardaki önemi çok büyüktür. Çünkü Toy’da alinan kararlarin yönetilmesi isi dogrudan dogruya bu kisilerin sorumlulugunda görünmektedir. Aygucilar hanedan disindan devlete yaptiklari yararli hizmetlerle seçkinlesen halkin sevip saydigi kisiler arasindan seçilirlerdi.
Göktürk Devleti’ndeki Tonyukuk Uygurlar’daki Kutluk bunlar arasinda en ünlülerindendir. Aygucilar hükümdarin Toylarda bulunmadigi zamanlarda ve hükümdar seçimi yapilan Toylarda Toy’un baskanligini da yapmaktaydilar31.
Buyruklar da hükümet üyesi beylerdir. Bunlar da bey ve yüksek memur olarak Toy’a katilirlardi. Tarhan Apa Erkin gibi unvanlara sahip Toygunlar hizmetleri sayesinde yükselmis Toy üyesi yüksek memurlardi32.
Yürütme Yetkisi:
Toy’da devletin iç ve dis isleri görüsülüp icap ediyorsa yeni kanunlar (töre) konur savasa barisa karar verilir ve daha sonra alinan bütün bu kararlar uygulamaya konulurdu. Yani Toy yasama ve yürütme yetkilerine sahipti. Yürütme yetkisi üyeleri olan Ayguci Buyruk Apa Tarhan gibi yüksek devlet memurlari tarafindan kullanilirdi. Daha önce belirtilmis oldugu gibi Ayguci icranin yani hükümetin baskaniydi. O bu sifatiyla alinan kararlarin icrasindan birinci derecede sorumluydu. Yine ayni sekilde buyruklar da hükümetin üyeleri olarak yürütme yetkisini kullanmaktaydilar.
Bizzat hanin kendisi de Toy’da alinan kararlara uyar ve uygulardi. Toy’un yargi yetkisi ise olmasa gerektir. Çünkü senenin belirli günlerinde ve en çok üç kere toplanan bu kurulun adalet dagitma isini yapmasi mümkün görünmemektedir. Adalet (könilik) islerini gören mahkemeler “Yargan” denilen kisilerce yönetiliyor ve kanunlari uyguluyordu. Yani yargi yetkisi hana bagli olarak ayri bir kurum tarafindan yürütülmekteydi33.
Yasama Yetkisi
Eski Türk devletlerinde devlet hayatini ve sosyal hayati düzenleyen kural ve kanunlara Töre (Törü) denilmekteydi. Töre baslica üç kaynaga dayanmaktaydi. Bunlar 1. Halk 2. Kurultay veya Toy 3. Han. Hukuk kurallarindan bir kismi halk arasinda kusaktan kusaga geçerek geleneksellesmis hukuk kurallaridir ki bunlara “yusun” denilmekteydi34.
Ikincisi Han’in kanun yapmasiyla ortaya çikan kurallardi. Digeri ise kurultay “Toy” tarafindan konulan kurallardir35. Iste bu üç müessese hukuk kurallarini ortaya koymakta idiler ki bu üç kaynaktan ikisi Toy ile ilgilidir. Toy’un bizzat kendisi töre koyardi yani yasama yetkisi vardi. Hakan’in töre koymasi ise tek basina degil yine Toy yoluyla olmaktaydi. Yeni töreyi meclis yani Toy kabul ederse yürürlüge koyabilmekteydi36. Bunlar da bize Toy’un yasama yetkisinin bulundugunu göstermektedir. Ancak Toy’a kanun teklifi hakan tarafindan yapilmakta ve kabul edilirse törelesmekteydi. Bu bakimdan Toy’un yasama yetkisini hakanla paylastigini söyleyebiliriz37.
Hakan Seçimi ve Toy
Eski Türklerde hakan seçiminde devlet meclisinin rolü büyüktür. Tahtin bosalmasindan sonra tahta geçecek yeni hükümdarin kim olacagi konusunda kesin bir hüküm bulunmamaktadir. Hükümdarin en büyük oglunun tahta geçmesi (Primogenitür sistemi) her zaman uygulanmamistir. Bu hak genellikle hükümdar ailesi içerisinden en dirayetli ve liyakatlisine verilmek istenmistir. Bu nedenle varisler arasi iktidar mücadelesi Türk Tarihi boyunca eksik olmamistir38. Tahta geçis kimi hallerde devlet meclisi tarafindan yapilmaktadir. Bazen de mücadele sonucu tahta geçme hakkini elde edenin kurultay tarafindan onaylanmasi seklinde olmaktaydi39. Hsiung-nu Devleti’nde yeni San-yü’nun seçimi kurultay tarafindan yapilirdi. Bu tür kurultaylar olaganüstü olarak çagirilirdi40. Tahtin kanuni varisi han oldugunda ise devlet meclisi Han’in hanligini onaylamak ve mesrulastirmak gibi daha çok formalite sayilabilecek bir isi yapmis oluyordu41. Öte yandan Toy’a katilan tâbi beyler ve yabanci zümrelerin temsilcilerinin bizzat katilmis olmalari devlete bagliliklarini gösterdigi gibi yeni hükümdari tanidiklari anlamina gelmekteydi.
Mogol Imparatorlugu’nda hanin ölümünden sonra yenisinin seçimi uzun müzakerelerle yapilmaktaydi. Yeni Han’in büyün han sülaleleri tarafindan taninmasi için tahta çikis törenine bunlarin hepsinin katilmasi gerekiyor ve bunun için kurultay toplanmasi gerekiyordu. Kimi zaman Han’in ölümüyle yeni Han’in tahta çikarilma töreninin yapildigi kurultay arasinda birkaç yil geçiyordu. Arada geçen yillarda ölenin hanimi hükümdar olarak kabul ediliyordu42.
Bütün Türk Tarihi boyunca Toylar yeni Han’in seçiminde ve mesrulastirilmasinda önemli rol oynamis ve varliklari Türklerde mesruti bir yönetimin dayanagi olmustur. Oguz Türklerinde de hakan seçiminde devletin meclisi Toy’un etkili oldugu bilinmektedir. Osmanli Imparatorlugu’nun kurucusu Osman Bey’in böyle bir mecliste hükümdarliga seçildigi bilinmektedir43. Ancak Türkler Islam dünyasina girdikten sonra Toy gelenegi terk edilmistir. Toylarin yerini alan diger meclis ve divanlarin Toylarin han seçmesi yetkisine sahip olmadiklari bilinmektedir44.
Toy’un Isleyisi
Hsiung-nu ve Göktürkler’de devlet meclisi senenin belirli zamanlarinda geleneksel olarak festival dini tören gerekçesiyle toplanmaktaydi. Oguzlarda da Toy yilda bir kez ilkbaharda geleneksel olarak toplanirdi. Bu bakimdan toylarin hakanin çagirdigi zaman toplanmasi konusu açik degildir. Ancak daha önce de belirtmis oldugumuz gibi hakan “okucu” denilen görevlilerle “ok” göndererek katilmasi istedigi kisileri davet ediyordu45. Toylarda eski Türk geleneklerine göre siki bir devlet protokolü ve disiplini uygulanmaktaydi. Toylara devlet ileri gelenleri ve beylerinin yani sira halk da katiliyor ve kalabalik bir insan grubu olusturuyordu. Bu bakimdan belli bir disiplin gerekmekteydi. Eski Türk kabile teskilatinda “Orun” ve “Ülüs” töreleri bu meclislerde protokol ve düzeni saglayan temel kurallari düzenlemekteydi. Mevki anlamina gelen Orun belirli kabilelere mensup insanlarin meclislerde ve büyük toplantilarda Toylarda belirli yerlere oturmasi seklinde olmaktaydi46. Ülüs (Pay) ise Toylar ve toplu yemeklerde her ailenin ve kisinin kizartilan koyunun ya da yapilan yemegin neresinden yiyebilecegi savaslarda alinan ganimetlerdeki payinin ne oldugu seklinde düzenlemeler yapan törelerdi. Bu sekilde her grubun yer ve paylari belirleniyordu. Toylarda protokol de buna göre düzenlenmekteydi47.
Öte yandan Hsiung-nu Devleti’nde Cengiz Devleti’nde devlet meclislerine hanin soyundan olan aristokrat aileler ve tâbi kabile reisleri katilmaktaydilar. Toplantilarda öncelikle ibadetler yerine getirilir yemekler yenilir içkiler içilir yarismalar düzenlenir daha sonra meclis toplanarak görüsmeler yapilirdi.
Eski Türk devletlerinde Hsiung-nu’lardan itibaren görülen devlet meclisi ve Toylar devletin en önemli kararlarinin alinip görüsüldügü kurullar olmuslardir. Hakandan sonra devlet teskilatinda önemli bir yere sahip olan bu meclisler yasama ve yürütme yetkilerine sahiptirler. Yargi yetkileri ise belirgin bir sekilde görülmemektedir48. Devlet ileri gelenlerinden olusan bu meclisler hakan seçme yetkisine de sahiptirler. Ayrica kanun yapma isinde hakani denetlemekte ve onun yetkilerini zaman zaman kisitlamaktadirlar49. Bu yönüyle bu meclisler demokratik bir nitelik gösteriyorlar. Türklerin Islam dünyasina geçmelerinden sonra kurduklari devletlerde görülen “Divân” geleneginde ve “Mesveret” yönteminde de Türklerin bu eski meclislerinin tesiri oldugu süphesizdir50. Ancak Islam dünyasina girdikten sonraki “Divân”larin eski Türk Toylarinin demokratik niteliklerini kaybetmis olduklari bilinmektedir. Eski Türk meclisi üyelerinin temsili niteligi olmasi yani kendi kabilelerinin iradeleri temsil etmelerini ve bu yolla Hakan’in yetkilerini sinirlamalarinin bu meclisin demokratik niteligini olusturdugu oysa divan ve mesverette artik bu temsili niteligin görülmeyip sultanin egemenliginin gölgesinde toplandiklari görülmektedir.
Gerçekten de tüm arastirmacilar Toylarin demokratik niteligi üzerinde birlesmislerdir. Bu bakimdan “Toy Meclislerinin” Osmanli Imparatorlugu’ndaki Divân-i Hümâyûn ya da Mesveret Meclisleri geleneginde sinirli tesirleri olmustur seklinde bir degerlendirme yapilabilir51.
Devlet meclisi Toylar gerek karar alma ve meclis nitelikleriyle ve gerekse dini tören festival eglence ve yarismalariyla idari siyasi askeri ekonomik sosyal ve kültürel yönlerden Türk toplumuna birlestirici ve yararli hizmetler yapmis kurullar olmuslardir.
Doç. Dr. Mehmet Seyitdanlioglu
Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ögretim Üyesi.
Dipnotlar
1 I. Kafesoglu Türk Milli Kültürü Istanbul 1984 s. 248. Ayni yazar “Yanlis Kullanilan Türk Kültür Terimlerinden Birkaç Örnek: Ulus Yasa Kurultay” Tarih Enstitüsü Dergisi Sayi: 12 (1981–1982) s. 249–258.
2 A. Caferoglu Uygurca Sözlügü Istanbul 1972; Ö. Izgi “Hunlar ve Göktürkler ve Uygurlarda Geleneksel Festival ve Eglenceleri” I.Ü. Tarih Dergisi Sayi: 31 Istanbul 1977 s. 29–36.
3 Türkçe Sözlük T.D.K. 2. Cilt s. 1200.
4 Ahmet Temir (çev.) Mogollarin Gizli Tarihi Ankara 1986 s. 53.
5 F. Sümer Oguzlar Tarihleri Boy Teskilati Destanlari Ankara 1982 s. 400. “Toy” Maddesi Meydan Larousse Ansiklopedisi 10. Cilt; Ö. Izgi a.g.m. s. 29-36.
6 Bahaeddin Ögel Türklerde Devlet Anlayisi Ankara 1982 s. 73. Kurul kelimesinin Türkçe oldugunu söylemektedir.
7 V. Barsold Orta Asya Türk Tarihi Hakkinda Dersler Ankara 1975 s. 279; I. Kafesoglu a.g.m. s. 256; F. Sümer a.g.e. s. 400; B. Ögel a.g.e. s. 73-104.
8 Masao Mori “Eski Bozkir Devletlerinin Teskilati” Tarih Enstitüsü Dergisi Sayi: 9 1978 s. 209-226; I. Kafesoglu a.g.e. s. 246; Ayni yazar Türk Bozkir Kültürü Ankara 1987 s. 48; Ö.Izgi a.g.m. s. 30.
9 Ö.Izgi a.g.m. s. 30.
10 Ö.Izgi a.g.m. s. 31; B. Ögel a.g.e. s.76.
11 B.Ögel a.g.e. s.76.
12 M.Mori a.g.e. s. 220.
13 Ö.Izgi a.g.m. s. 31; M. Mori a.g.e. s. 220.
14 B.Ögel a.g.e. s.77.
15 Ö.Izgi a.g.m. s. 32.
16 I.Kafesoglu a.g.e s. 248.
17 Gyula Nemes Atilla ve Hunlari (Ter. S. Bastav) Ankara 1982 s. 85.
18 I.Kafesoglu a.g.e s. 248.
19 F.Sümer a.g.e. s. 400–401.
20 B.Ögel a.g.e. s.79.
21 Lütfi Dogan “Ibn-i Fadlan Seyahatnamesi” Ilahiyat Fakültesi Dergisi I Sayi: 2 Ankara 1954.
22 Bazi yazarlar buna askeri demokratik devlet de demektedirler. Bkz. Dogan Avcioglu Türklerin Tarihi 2. Cilt Istanbul 1979 s. 774.
23 I. Kafesoglu a.g.e s. 255–257.
24 Sadri Maksudi Arsal Türk Tarihi ve Hukuk Istanbul 1974 s.269-270.
25 Arsal a.g.e. s. 288.
26 Mehmet Saray Türk Devletlerinde Meclis (Parlamento) Demokratik Düsünce ve Atatürk Ankara Atatürk Arastirma Merkezi Yayini 1999 s. 11–15.
27 I. Kafesoglu a.g.e s.248; B. Ögel a.g.e. s.73.
28 B. Ögel a.g.e. s.87.
29 I. Kafesoglu a.g.e s. 249.
30 I. Kafesoglu Türkler ve Medeniyet Ankara 1957 s. 33-44; I. Kafesoglu a.g.e s. 257.
31 I. Kafesoglu a.g.e s. 251- 257.
32 Ahmet Temir “Türk Mogol Imparatorlugu Devrinde Sosyal ve Askeri Teskilat” Türk Kültürü Yil: X Sayi: 118 s. 190-202; I. Kafesoglu a.g.e s. 252; Arsal a.g.e. s. 274-275.
33 I. Kafesoglu a.g.e s. 279–290
34 Arsal a.g.e. s. 288.
35 Arsal a.g.e. s.288.
36 I. Kafesoglu “Kültür ve Teskilat” Türk Dünyasi El Kitabi Ankara 1956 s. 761–762.
37 I. Kafesoglu a.g.m. s. 761.
38 I. Kafesoglu Türk Bozkir Kültürü s. 59.
39 Arsal a.g.e. s. 270-271; D. Avcioglu a.g.e. s. 276-277.
40 Mori a.g.m s. 220.
41 Arsal a.g.e. s. 270.
42 V. Barsold a.g.e. s. 250. D. Avcioglu’na göre ise kurultaylar basbuglari geçici süreler için yani yalnizca savas süresince seçmekteydiler. Bunun disinda egemenliklerinin zayif oldugunu belirtiyor. Bkz. Türklerin Tarihi 1. Cilt s. 276-277.
43 Arsal a.g.e. s. 271-272.
44 Ahmet Mumcu Divan-i Hümâyûn Ankara 1986 s. XV.
45 Ögel a.g.e. s. 87.
46 I. Kafesoglu Kültür ve Teskilati s. 760.
47 Ögel a.g.e. s. 93.
48 Ögel bu meclislerin yargi gününe de sahip oldugunu belirtmektedir. Ancak bu biraz süphelidir. Bkz. A.g.e. s. 86.
49 Ahmet Mumcu “Osmanli Devleti’nde Mesveret Yönetimi Demokratik Gelisme Saglayabilir Miydi?” H.Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi Türkiye’de Demokrasi Hareketleri Konferansi Özel Sayisi 4.Cilt Sayi:1 s. 29. Ayni yazar Divân-i Hümâyûn Ankara 1986 s. 15–18; Bernard Lewis “Mesveret” I.Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi Sayi:12 (1981–1982) s.775–782. Osmanli Imparatorlugu’nda On dokuzuncu yüzyil meclisleri ve danisma kurullari için bkz. Mehmet Seyitdanlioglu “Divân-i Hümâyûn’dan Meclis-i Meb’ûsân’a Osmanli Imparatorlugu’nda Yasama” Tanzimat: Degisim Sürecinde Osmanli Imparatorlugu (Ed. H.Inalcik- M. Seyitdanlioglu) Ankara Phoenix yayinlari 2006 s. 273–284.
50 Ahmet Mumcu Divân-i Hümâyûn Ankara 1986 s. 16.
51 Osmanli Imparatorlugu’nda var olan danisma meclisleri hakkinda bkz. Mehmet Seyitdanlioglu “Divân-i Hümâyûn’dan Meclis-i Meb’ûsân’a Osmanli Imparatorlugu’nda Yasama” Tanzimat: Degisim Sürecinde Osmanli Imparatorlugu (Ed. H.Inalcik-M. Seyitdanlioglu) Ankara Phoenix yayinlari 2006 s. 273–284.
[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...]

__________________

Onu Kalınlaştırarak Kırılmasını Engelleyen Tek Şey

"İki Taraflı" Olmasıdır.

[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...]

Bilgi ve Paylasim için tesekkürler.

__________________
TARiHiNi BiLMEYEN ULUSLAR YOK OLMAYA MAHKUMDUR. TARiHiMiZi ÖgRENELiM ÖgRETELiM.

Tarihçiler için dipnotlu ve bilimsel güzel bir tarih makalesi.Tez çalismalari için yardimci olunabilinecek bir çalisma.Emeginize saglik.

__________________
[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...]