Osmanlı devletinin ilk kuruluş yıllarında Ermeniler genellikle Çukurova Doğu Anadolu ile Kafkasya bölgelerinde küçük prenslikler ve beylikler halinde ve dağınık durumdaydılar. İran Bizans Gürcü Selçuklu devletleri ve diğer küçük devlet ve beyliklerle karışmışlardı ve bunların yönetimi altındaydılar.

Ermenilerin Osmanlılarla ilk ilişkileri çok azınlıkta bulundukları Anadolu'nun batı bölgesinde başlamıştır. Osman Gazi 1324 yılında Bursa'yı devlete merkez yaptıktan sonra Kütahya'daki Ermenilerin çoğunluğu ve Ermeni ruhani reisliği Bursa'ya nakledilmiştir.

Fatih Sultan Mehmet 1453'de İstanbul'u aldıktan sonra Ermenilerin Bursa'daki ruhani başkanı Hovakim'i İstanbul'a getirmiş ve 1461'de yayınladığı bir fermanla Ermeni Patrikliği'ni kurdurmuştur. Yavuz Sultan Selim'in 1514-1516'da Güney Kafkasya ve Doğu Anadolu'yu fethetmesiyle buradaki Ermeniler de aynı cemaat bünyesine alınarak İstanbul Patrikliği'ne bağlanmışlardır.

Tarihlerinde hiçbir devletten ve hükümdardan görmedikleri ilgiyi Osmanlı devletinden gören Ermeniler Türk milletine samimi olarak bağlanmışlardır. Bu yüzden kısa bir süre içinde çeşitli yerlerden İstanbul'a göçen Ermeniler büyük bir cemaat oluşturmuş ve dünyanın en refah içindeki cemaatlerinden birisi haline gelmişlerdir.

Fatih Sultan Mehmet'ten Sultan II. Mahmud'a kadar 350 yıllık süre içinde Hıristiyanların ve dolayısıyla Ermenilerin dini ve toplumsal işlerine kesinlikle karışılmamıştır. "Amira" denilen bankerlerden tüccarlardan ve devlet memurlarından oluşan Ermenilerin yardımıyla; birçok okul matbaa kütüphane açılmış birçok Ermeni genci öğrenim yapmak ve sanat öğrenmek üzere Avrupa'ya gönderilmiştir. Aynı dönemde bu haklardan Rusya yönetimindeki Ermeniler yararlanamamışlardır.

Ermeni Patriği Nerses 1876 yılında Vatandaşlık Meclisi Şurası'na sunduğu mektubunda "Şayet günümüze kadar Ermeni milleti millet olarak korunduysa ve inancını kilisesini dilini tarihi ve kültürel değerlerini koruyorsa tüm bunlar Türk hükümetinin Ermeni milletine gösterdiği koruma yardım ve hayırseverlik sayesindedir. Kader Ermenileri Türklere bağlamıştır. Bundan dolayı Ermeniler devletin savaş ve ağır sınav günlerinde buna kayıtsızca davranamaz. Aksine her zaman oldukları gibi ona yardım etmek zorundadırlar. Vatanını seven Ermeni devlete yardım ederek Ermeni milletinin hizmet ve yardımının en iyisini görecektir." demektedir. Görüldüğü gibi Patrik Nerses Ermenilerin Osmanlı yönetiminde sahip oldukları haklar sayesinde benliklerini muhafaza ettiklerini belirtmektedir.

Osmanlı devleti Gülhane Hatt-ı Hümayunu ile yapmayı vaadettiği ıslahatları ilân etmiş ancak gayrimüslimler verilen yeni haklardan memnun kalmamışlardır. Tanzimat ile gayrimüslimlere askerlik mükellefiyeti getirilmiş devlet memuriyetleriyle idari ve askeri okullara girmelerine izin verilmiştir. Buna dayanarak Ermeniler 1863'de yürürlüğe giren 99 maddeden oluşan Ermeni Milleti Nizamnamesi'ni bir fermanla Babıâli'ye onaylatmışlardır.

Osmanlı yönetimindeki diğer gayrimüslim azınlıklar gibi Ermeniler de her zaman birinci sınıf vatandaş muamelesi görmüşler; askere gitmedikleri gibi özellikle ticari hayatta kilit noktaları ellerine geçirmek suretiyle toplum içinde ön plana çıkmışlar zengin olmuşlardır.

Devlete bağlılıkları Türk adetlerini benimsemeleri hatta iyi Türkçe konuşmaları Ermenilerin devlete ait resmi veya özel işlere atanmalarına sebep olmuştur. Bu bakımdan 16. yüzyılda Ermeni asıllı Mehmet Paşa gibi vezirlik rütbesine kadar yükselen devlet adamları 18. yüzyılda Divrikli Düzyan soyundan saray kuyumcuları ve sonradan Darphane bakanları Sasyan ailesinden saray doktorları 19. yüzyılda Bezciyan ailesinden Darphane bakanları Dadyan ailesinden Baruthane bakanları devletin en yüksek kademelerinde görevler yapmışlardır. 19. yüzyılda ve Abdülhamit devrinde ve sonrasında ise Ermeni dış işleri görevlileri ve bakanlar bulunmaktadır. Ayrıca birçok Ermeni de Osmanlı devlet adamlarına danışmanlık yapmıştır.

Ermeniler iddia edildiği gibi soykırıma uğrayan bir topluluk değil devletin her kademesinde her meslekte önemli yerler edinmiş bir grup olmuştur.

Osmanlı-Ermeni ilişkileri açısından en çarpıcı açıklamalar bizzat Türkiye'deki Ermeni cemaatinin önderlerinden gelmiştir. Ermeni Patriği II. Mesrob 22 Mayıs 1999 günü Hilton Oteli'ndeki resepsiyonda yaptığı konuşmada şu ifadeleri kullanmıştır:

"3. Binyılın eşiğindeyiz. İnsanlık tarihinde yeni bir dönemin başlangıcını kutlamaya hazırlanıyoruz. Bunun hepimiz için büyük fırsat olduğunu düşünüyorum. Geleceğimizi kıtaların kültürlerin ve halkların birlikteliği düşüyle tayin etme fırsatı...

İnsan hayatına kişisel hak ve özgürlüklere saygı adil ve her türlü şiddetten uzak bir dünya hepimizin ortak özlemi.

Önümüzdeki bu dönüm noktası yalnızca eşsiz bir fırsat değil aynı zamanda çetin bir sınav sunuyor bizlere. Geride bırakmaya hazırlandığımız 2. Binyıl trajik olaylarla doluydu.

Yine de geride bıraktıklarımız arasında hep saygıyla yad edeceğimiz önümüzdeki binyıllarda da sevinçle kutlayacağımız nice olaylar yok değil.

Tıpkı bugün kutladığımız gibi...

İstanbul Ermeni Patrikliği'nin kuruluşu tarihte eşine rastlayamayacağımız bir olaydır.

Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethinden sekiz yıl sonra 1461'de Batı Anadolu'daki Ermeni episkoposluğunu çıkardığı bir fermanla İstanbul Patrikliği'ne dönüştürmesi Fatih'in ve Osmanlı Sultanlarının gelecek vizyonu ve diğer dinlere gösterdiği hoşgörünün çok açık bir örneğidir.

Tarihte bir dine mensup bir hükümdarın başka bir dinin üyeleri için ruhani riyaset makamı tesis etmesi ne Fatih'ten önce ne de sonra görüldü.

Yeni bir binyıla girerken dünyada yaşanan gerginlikleri özellikle yakın çevremizdeki savaş ortamını göz önünde bulunduracak olursak 538 yıl önce gerçekleşen bu olayın değerini dinler ve kültürler arası hoşgörünün önemini sanıyorum daha iyi kavrayabiliriz.

İmparatorluk sınırları içindeki Ermeni toplumunun hayatını onun örf ve adetlerine göre düzenleyen Fatih Sultan Mehmet'i onun doğrultusunda ülkeye hizmet eden devlet adamlarını ve 1461'deki ilk İstanbul Ermeni Patriği Bursalı Hovagim'den başlayarak bu makama sadakatle hizmet eden 83 patriğimizi sevgiyle ve minnetle anıyoruz.

Biz Türkiye Ermenileri ülkemizde yaşayan en kalabalık Hıristiyan cemaati olarak 75. yılını coşkuyla kutladığımız Türkiye Cumhuriyeti'nin aydınlık geleceğine tüm kalbimizle inanıyor ve yarınlara ümitle bakıyoruz."


KAYNAK:
(1) ÇarıkçıyanKomidos; Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler (1453-1953) İstanbul 1953.
(2) British Documents on Ottoman Armenians (4cilt) 1983 1989 1990Türk Tarih Kurumu
(3) Göyünç Nejat; Osmanlı İdaresinde Ermeniler 1983-4)
(4) Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu Atatürk Üniversitesi 1985
(5) Türk Tarihinde Ermeniler (Tebliğler ve Panel Konuşmaları). 9 Eylül Üniversitesi1985-6)
(6) Şimşir Bilal; Osmanlı Ermenileri 1986-7)
(7) Ataöv Türkkaya; Osmanlı Arşivleri ve Ermeni Sorunu 1989

__________________

OSMANLI DEVLETİNDE GÖREVLİ BAZI ERMENİLER
Nazırlar (Bakanlar)
Ayan Azaları (Senatörler)
Milletvekilleri
PTT Bakanlığı'nda
Maliye Bakanlığı'nda
Milli Eğitim Bakanlığı'nda
Adalet Bakanlığı'nda
Dışişleri Bakanlığı'nda
İçişleri Bakanlığı'nda
Bayındırlık Bakanlığı'nda
Orman ve Ziraat Hizmetlerinde Çalışanlar

KAYNAK:
(1) KoçaşSadi; Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri Altınok Matbaası Ankara 1967.
(2) Demir Naşide Kerem Türkiye'de Ermeni Meselesi Şafak Matbaası Ankara 1976
(3) T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı
- Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915 - 1920)
- Arşiv Belgelerine göre Kafkaslar'da ve Anadolu'da Ermeni Mezalimi 1234 Cilt
- Ermeni Olayları Tarihi 12 Cilt

__________________

NAZIRLAR ( BAKANLAR)
Bakanlar
Agop KAZAZYAN (Foto) Maliye Bakanı
Mareşal Garabet Artin DAVUT Paşa (Foto) P.T.T Bakanı
Andon Tıngır YAVER Paşa P.T.T Bakanı
Oskan MARDİKYAN P.T.T Bakanı
Berdos HALLACYAN Bayındırlık Bakanı
Mareşal Garebet Artin DAVUT Paşa Bayındırlık Bakanı
Avukat Krikor SİNAPYAN Bayındırlık Bakanı
Krikor AGATON Bayındırlık Bakanı
Gabriel NORADUNKYAN (Foto) Bayındırlık Bakanı
Gabriel NORADUNKYAN Dışişleri Bakanı
Bunlardan başka Hazineyi Hassa Nazırı denilen ve münhasıran hükümdarın şahsi itimadi olan kişilere verilen makamlarda da aşağıdaki Ermeni büyükleri hizmet etmişlerdi;
Agop KAZAZYAN Paşa
Mikael PORTAKALYAN Paşa
Sakız OHANNES Paşa (Foto)



KAYNAK:
(1) KoçaşSadi; Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri Altınok Matbaası Ankara 1967.
(2) Demir Naşide Kerem Türkiye'de Ermeni Meselesi Şafak Matbbası Ankara 1976
(3) T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı
- Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915 - 1920)
- Arşiv Belgelerine göre Kafkaslar'da ve Anadolu'da Ermeni Mezalimi 1234 Cilt
- Ermeni Olayları Tarihi 12 Cilt

Maliye ve Hazineyi Hassa Bakanı
Agop KAZAZYAN Paşa


PTT ve Bayındırlık Bakanı
Artin DAVUT Paşa


Dışişleri Bakanı (1912 - 1913)
Gabriel NORADUNKYAN


Hazineyi Hassa Bakanı ve Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı
Ohannes SAKIZ Paşa

__________________

AYAN AZALARI ( SENATÖRLER)
Ayan Azaları
Mareşal Ohannes KUYUMCUYAN Paşa
Abraham ERAMYAN Paşa
Manuk AZARYAN
Gabriel NORADUNKYAN

Hazineyi Hassa Bakanları
Agop KAZAZYAN Paşa Nazır (Bakan)
Mikael PORTAKALYAN Nazır
Ohannes SAKIZ Paşa Nazır
Hazineyi Hassa Müdür ve Memurları
Artin Zeki
Agop CİNCİYAN
Aram HURDACI
Mıgırdıç HEKİMYAN
GARABET
TOMAS
Hımayak SEFERYAN
Aram ADİL
Kevork TORKOMYAN
Melkon MİLOYAN
Behram YAKUPYAN
Sahak YEREMYAN
Levon PAPAZYAN
Kevork KORAN
Dikran ÇÜBERYAN
Kevork ÇÜVERYAN
Hovsep TAKVORYAN
Krikor TAKVORYAN

__________________

MİLLETVEKİLLERİ

1876 Birinci Meşrutiyet Meclisinde

Ohannes ALLAHVERDİ Meclisi Mebusan Meclis Vekili

Sebuh MAKSUDYAN İstanbul Milletvekili

Rupen YAZICIYAN Edirne Milletvekili

Sahak YAVRUMYAN Bursa Milletvekili

Hamazasb BALLARYAN Erzurum Milletvekili

Manuk KARCIYAN Halep Milletvekili

Mikael ALTINTOP Ankara Milletvekili

Agop ŞAHİNYAN Sivas Milletvekili

Taniyel KARACİYAN Erzurum Milletvekili


1908 İkinci Meşrutiyet Meclisinde

Krikor ZOHRAP İstanbul Milletvekili

Bedros HALLACYAN İstanbul Miletvekili

Agop BABİKYAN Tekirdağ Milletvekili

Agop BOYACIYAN Tekirdağ Milletvekili

Artin BOŞGEZENYAN Halep Milletvekili

Dr. Nazaret DAGAVARYAN Sivas Milletvekili

İstepan İSPARTALIYAN İzmir Milletvekili

Hamparsum BOYACIYAN Kozan Milletvekili

Kegam DERGARABEDYAN Muş Milletvekili

Karakin PASTIRMACIYAN Erzurum Milletvekili

Vahan PAPAZYAN Van Milletvekili

1914 Meclisinde

İstepan ÇIRACIYAN (Başkanlık divanı katibi) Ergani Milletvekili

Onnik İHSAN İzmir Milletvekili

Bedros HALLAÇYAN İstanbul Milletvekili

Krikor ZÖHRAP İstanbul Milletvekili

Agop HIRLAKYAN Maraş Milletvekili

Kegam DERGARABEDYAN Muş Milletvekili

Artin BOŞGEZENYAN Halep Milletvekili

Dikran BARSAMYAN Sivas Milletvekili

Matyos NALBATYAN Kozan Milletvekili

Karabet TOMAYAN Kayseri Milletvekili

Sasun Bağdat Milletvekili

Varteks SERENGÜLYAN Erzurum Milletvekili


KAYNAK:
(1) KoçaşSadi; Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri Altınok Matbaası Ankara 1967.
(2) Demir Naşide Kerem Türkiye'de Ermeni Meselesi Şafak Matbbası Ankara 1976
(3) T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı
- Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915 - 1920)
- Arşiv Belgelerine göre Kafkaslar'da ve Anadolu'da Ermeni Mezalimi 1234 Cilt
- Ermeni Olayları Tarihi 12 Cilt

__________________

PTT BAKANLIĞI'NDA GÖREVLİ ERMENİLER

Önemli Memurlar

Mareşal Garabet Artin DAVUT Paşa Nazır
Andon Tıngır YAVER Paşa Nazır
Osgan MARDİKYAN Nazır
Krikor AGATON PTT Umum Müdürü
Kevork Sabit FİNCANCİYAN PTT Müfettişi


Bazı Memurlar

Jorj SERPOS
Mişel MISIRLI
ERAMYAN
İSTEPAN
HAMPARSUM
ARSEN
PARLADİ
GARAABET
FRAN
Piyer HASSUN
Avedis ŞALÇIYAN
Mikael ANKARALIYAN
Paskal KAZANCIYAN
Andon KÖSEYAN
Dikran ARAKELYAN
Ohannes ABRAHAMYAN
Melkon YÜZBAŞIYAN
Mıgırdıç ACEMYAN
Karekin ÇERKEZYAN

KAYNAK:
(1) KoçaşSadi; Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri Altınok Matbaası Ankara 1967.
(2) Demir Naşide Kerem Türkiye'de Ermeni Meselesi Şafak Matbbası Ankara 1976
(3) T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı
- Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915 - 1920)
- Arşiv Belgelerine göre Kafkaslar'da ve Anadolu'da Ermeni Mezalimi 1234 Cilt
- Ermeni Olayları Tarihi 12 Cilt

__________________

MALİYE BAKANLIĞI'NDA GÖREVLİ ERMENİLER

Önemli Memurlar

Agop Kazazyan PAŞA Nazır

Bazı Memurlar

Sakız OHANNES
Çamıç OHANNES
Ohannes ALLAHVERDİ (1877'de Meb'us ve Meclis Başkan Vekili)
Sakız ARMENAK
Yeremyan ÇELEBİ
Osep BEHLEMYAN
Artin DÜZ
Serkis DÜZ
Ohannes DÜZ
Mikael DÜZ
Bogos DÜZ
Agop DÜZ
Krikor DÜZ
Garabet DÜZ
Mihran DÜZ
İstepan ŞAŞYAN
İstepan ARAPYAN

KAYNAK:
(1) KoçaşSadi; Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri Altınok Matbaası Ankara 1967.
(2) Demir Naşide Kerem Türkiye'de Ermeni Meselesi Şafak Matbbası Ankara 1976
(3) T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı
- Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915 - 1920)
- Arşiv Belgelerine göre Kafkaslar'da ve Anadolu'da Ermeni Mezalimi 1234 Cilt
- Ermeni Olayları Tarihi 12 Cilt

__________________